Żeń-szeń syberyjski to krzew z rodziny araliowatych, zaliczany do grupy roślin o właściwościach adaptogennych, czyli takich, które wspomagają odporność organizmu narażonego na różnego rodzaju czynniki osłabiające, tzw. stresory. Ten rodzaj żeń-szenia rośnie w nadmorskich lasach Rosji w rejonie Chabarowska i Władywostoku, w obwodzie amurskim, na Sachalinie, we wschodniej Syberii, a także w południowo-wschodnich Chinach, Japonii oraz w Korei. Ponieważ jego pędy pokrywają liczne kolce, nazywany jest również eleuterokokiem kolczastym (Eleutherococcus senticosus). Surowcem zielarskim jest cała roślina, ale szczególne właściwości mają jej korzenie i kłącza.

Znany od 2000 lat

 W Chinach stosowany mniej więcej od początków naszej ery, w Rosji pierwotnie wykorzystywany był przez mieszkańców zimnej Syberii. Zauważyli oni bowiem, że spożywanie tej rośliny dodaje sił życiowych i tym samym pozwala uczynić swoją pracę bardziej wydajną. Z biegiem wieków ta potencjalna zdolność żeń-szenia syberyjskiego do zwiększania wytrzymałości zaowocowała zainteresowaniem ze strony władz Związku Radzieckiego, które zaczęły testować go jako środek mobilizujący siły sportowców i kosmonautów. Radzieccy uczeni byli prawdopodobnie pierwszymi, którzy odkryli adaptogenną funkcję żeń-szenia syberyjskiego, a pionierem tych badań był dr Mikołaj Lazarev. To wnioski płynące z jego prac zachęciły innych naukowców do prowadzenia kolejnych doświadczeń nad tą rośliną1,2.

Skład chemiczny korzenia

Żeń-szeń syberyjski (eleuterokok) to nie to samo co żeń-szeń właściwy (koreański, czyli Panax ginseng). Obie rośliny zawierają nieco inne substancje czynne. Żeń-szeń syberyjski jest bogaty w związki określane jako eleuterozydy1, wśród których większość stanowią eleuterozydy B i E odpowiadające za najważniejsze właściwości eleuterokoka, nie ma natomiast w swoim składzie ginsenozydów, które są najważniejszymi związkami czynnymi żeń-szenia koreańskiego.

Korzeń żeń-szenia syberyjskiego zawiera ponadto: olejek eteryczny, kwasy fenolowe (kawowy, chlorogenowy, ferulowy, kumarowy), fitosterole (β-sitosterol, kampesterol i stigmasterol), β-karoten, pektyny oraz glikoproteiny.

Możliwe korzyści z zastosowania wyciągu z żeń-szenia syberyjskiego

  • Odporność na stres

Żeń-szeń syberyjski wykazuje działanie adaptogenne, czyli wzmacnia odporność organizmu na czynniki zaburzające jego równowagę wewnętrzną (fizyczne, chemiczne czy biologiczne), nazywane stresorami3.

W jakim mechanizmie się to odbywa? Po pierwsze chodzi o zwiększenie wykorzystania przez organizm noradrenaliny – hormonu wydzielanego w sytuacji stresu i mobilizującego mózg oraz ciało do działania. Jednak aby noradrenalina mogła spełniać swoją funkcję, musi być wychwycona przez receptor znajdujący się w błonie komórkowej. Niestety w jego pobliżu znajduje się także enzym metylotransferaza katecholowa (COMT), który powoduje dezaktywację noradrenaliny. Okazuje się, że ekstrakt z żeń-szenia syberyjskiego wpływa na hamowanie aktywności tego enzymu, przyczyniając się tym samym do zwiększenia wykorzystania noradrenaliny przez organizm, a więc lepszej mobilizacji do działania4.

Drugi kierunek działania antystresowego ekstraktu z żeń-szenia syberyjskiego związany jest ze zwiększeniem w komórkach poziomu glukozo-6-fosforanu, który jest niezbędny do wytworzenia energii w postaci związku nazywanego ATP (to podstawowy nośnik energii chemicznej). Pod wpływem stresu we krwi powstają kompleksy hamujące powstawanie tego związku z glukozy, jednak ekstrakt z żeń-szenia syberyjskiego pomaga ominąć tę blokadę, wpływając na zwiększenie poziomu glukozo-6-fosforanu i dostarczenie komórkom energii. Powoduje to, że organizm – mimo sytuacji stresowej – zostaje zaopatrzony w energię do działania5.

Właściwości adaptogenne żeń-szenia syberyjskiego potwierdzono w trwającym 60 dni badaniu wśród 2100 pacjentów w wieku 19–22 lat. Po ukończonej suplementacji odnotowano zwiększony stan gotowości, poprawę jakości pracy oraz pozytywny wpływ na ośrodkowy układ nerwowy. Zaobserwowano również zwiększenie odporności organizmu na niekorzystne warunki życia i pracy (gorąco, zimno, hałas, przepracowanie i wyczerpanie fizyczne)6.

  • Podniesienie wytrzymałości fizycznej

Żeń-szeń syberyjski wspomaga wydolność fizyczną w okresie osłabienia, wyczerpania, zmęczenia, a także podczas rekonwalescencji.

Wyniki badania przeprowadzonego wśród dziewięciu osób uprawiających zawodowo tenis pokazały, iż podawanie 800 mg ekstraktu z korzenia żeń-szenia syberyjskiego dziennie przez 8 tygodni, zwiększyło wytrzymałość trenujących o 23%. Ponadto stwierdzono u nich zwiększenie maksymalnego poboru tlenu oraz wzrost współczynnika wymiany oddechowej, co przełożyło się na zwiększenie wydolności organizmu7. Suplementacja ekstraktem z korzenia żeń-szenia syberyjskiego w ilości 800 mg/dzień wpłynęła także na wydłużenie czasu, po którym poddani badaniu biegacze długodystansowi, zaczęli zgłaszać objawy wyczerpania spowodowanego wysiłkiem fizycznym. 28-dniowa suplementacja żeń-szeniem syberyjskim wpłynęła także na wzrost maksymalnego tętna oraz zwiększenie ilości wolnych kwasów tłuszczowych w surowicy, co świadczy o zwiększonym spalaniu tkanki tłuszczowej i wykorzystaniu kwasów tłuszczowych jako źródła energii.

Sugeruje się, że długotrwała suplementacja ekstraktem z korzenia żeń-szenia syberyjskiego może mieć wpływ na zwiększenie wytrzymałości fizycznej, jednak tutaj konieczne są dalsze badania, które rozszerzą uzyskane wyniki.

  • Poprawa zdolności poznawczych, w tym uczenia się

Żeń-szeń syberyjski może wpływać na poprawę pamięci oraz zdolności kojarzenia, co jest szczególnie istotne w przypadku osób starszych.

I tak: badanie przeprowadzone w grupie osób po 65. roku życia wykazało, iż 4-tygodniowa suplementacja ekstraktem z żeń-szenia syberyjskiego w ilości 300 mg/dzień miała pozytywny wpływ na zdrowie psychiczne i funkcjonowanie społeczne badanych, co przełożyło się na poprawę jakości ich życia8. Z kolei w badaniu na modelu laboratoryjnym zaobserwowano wpływ składników aktywnych zawartych w żeń-szeniu syberyjskim – eleuterozydów B i E – na poprawę pamięci, szybsze uczenie się i lepszą aktywność neuronów. Uzyskane wyniki mogą stanowić podstawę do rozszerzenia badań w kierunku wsparcia osób z chorobą Alzheimera9.

  • Wsparcie pracy układu odpornościowego

Dzięki działaniu adaptogennemu żeń-szeń syberyjski wspomaga swoistą (czyli: nabytą) odpowiedź immunologiczną organizmu na czynniki stresujące.

Z badań in vitro wynika, że jego ekstrakt hamuje namnażanie się wirusów typu RNA: wirusa HRV (wywołującego przeziębienie), RSV (odpowiedzialnego za choroby układu oddechowego), a także wirusa grypy typu A.

W kontekście wpływu na odporność przebadano również jeden ze składników wyizolowanych z hodowli komórek roślinnych żeń-szenia syberyjskiego – polisacharyd ASP. Stwierdzono, że substancja ta zwiększa namnażanie i różnicowanie zarówno limfocytów B (to te produkujące przeciwciała, które jak klucz do zamka pasują do konkretnego typu antygenu – cząstki spotykanej na wirusach lub bakteriach i rozpoznawanej przez układ odpornościowy), a także cytokin wytwarzanych przez makrofagi (to komórki, które „połykają” zarazki i trawią je). Sprawność tych dwóch elementów przekłada się na kształtowanie odpowiedzi immunologicznej11.

  • Obniżenie poziomu glukozy oraz cholesterolu i trójglicerydów we krwi

Eleuterozydy zawarte w żeń-szeniu syberyjskim pozytywnie oddziałują na poziom glukozy we krwi, bowiem zwiększają wrażliwość na insulinę i usprawniają wykorzystanie glukozy przez komórki. Związki te mają również wpływ na zmniejszenie poziomu lipidów we krwi. Trzymiesięczna suplementacja 480 mg ekstraktu z korzenia żeń-szenia syberyjskiego dziennie w grupie 27 osób z cukrzycą typu 2 wpłynęła na obniżenie poziomu glukozy na czczo z 166 do 130 mg/dl, glukozy poposiłkowej z 214 do 179 mg/dl, hemoglobiny glikowanej z ok. 7,4 do 6,6%, obniżenie poziomu cholesterolu całkowitego z 227 mg/dl do 206 mg/dl oraz trójglicerydów z 278 mg/dl do 172 mg/dl13.

  • Dostarczenie antyoksydantów

Wyciąg z żeń-szenia zawiera wiele polifenoli, co w wynikach badań przekłada się na jego dużą aktywność przeciwutleniającą. Poddane badaniom ekstrakty z tej rośliny wykazały aktywność przeciwutleniającą taką samą lub silniejszą, jak witamina E (tokoferol)14.

Wykazano, że 1-proc. ekstrakty wodne z suszonego korzenia żeń-szenia syberyjskiego redukują wolny rodnik DPPH (o właściwościach utleniających) o około 68%15. Jednocześnie badania potwierdziły, że suszony surowiec z żeń-szenia syberyjskiego ma taką samą aktywność przeciwutleniającą jak surowiec świeży. Główne działanie antyoksydacyjne przypisuje się eleuterozydowi B i kwasowi kawowemu, które występują w roślinie.

  • Ograniczenie procesów zapalnych poprzez wsparcie odporności

Z badań wynika, że ekstrakty z żeń-szenia syberyjskiego mogą wpływać na hamowanie stanu zapalnego wywołanego działaniem bakterii. Związki zawarte w roślinie (prawdopodobnie β-sitosterol i kwas kawowy) aktywują komórki układu odpornościowego zwane makrofagami oraz hamują nadmierną produkcję tlenku azotu (NO), który może inicjować reakcję zapalną lub nasilać tę już występującą16.

  • Wsparcie dla wątroby

Ekstrakt z korzenia żeń-szenia syberyjskiego może działać ochronnie na wątrobę, bowiem zwiększa aktywność enzymów biorących udział w eliminacji etanolu. Dodatkowo glikoproteiny zawarte w roślinie zwiększają aktywność enzymów przeciwutleniających i poziom glutationu, który uczestniczy w neutralizowaniu wolnych rodników17.

Bezpieczeństwo stosowania

  • Korzenia żeń-szenia syberyjskiego nie stosuje się w czasie ciąży i laktacji.
  • Należy zachować ostrożność w przypadku osób z zaburzeniami krzepnięcia krwi, zaburzeniami sercowo-naczyniowymi, nadciśnieniem czy zaburzeniami psychicznymi oraz tych, które przyjmują leki immunosupresyjne i obniżające poziom glukozy we krwi. W tych sytuacjach stosowanie korzenia żeń-szenia syberyjskiego należy skonsultować z lekarzem.

Optymalna suplementacja żeń-szeniem syberyjskim

  • Należy wybierać preparaty standaryzowane pod względem zawartości eleuterozydów i jednocześnie zawierające nieprzetworzony korzeń żeń-szenia syberyjskiego. Dzięki temu można korzystać z pełnej aktywności tego zioła.
  • Zaleca się stosowanie produktów wysokiej jakości, w standaryzowanej formie (z określonymi zawartościami składników aktywnych), umieszczonych w opakowaniach ze szkła farmaceutycznego, które chroni delikatne składniki żeń-szenia syberyjskiego przed działaniem czynników zewnętrznych. Najwyższej jakości preparaty w butelkach z ciemnego szkła farmaceutycznego są standaryzowane, hipoalergiczne i nie zawierają żadnych sztucznych dodatków konserwujących, barwiących, czy smakowych. Preparaty zawierające żeń-szeń syberyjski najlepiej nabywać w aptece, farmaceuta z pewnością doradzi, co do rodzaju preparatu, możliwości zastosowania i sposobu spożywania.
  • Standardowa porcja suplementacyjna ekstraktu z korzenia
  • żeń-szenia syberyjskiego wynosi 150–800 mg dziennie.

Piśmiennictwo:

Bibliografia:

  1. Baranov A.I.: Medicinal uses of ginseng and related plants in the Soviet Union: recent trends in the Soviet literature. Ethnopharmacol. 1982, 6, 3: 339–353.
  2. Załuski D., Janeczko Z.: Eleuterozydy. Ich budowa, właściwości biologiczne i działanie lecznicze. Postępy Fitoterapii. 2003, 2: 118–
  3. Nowak G.: Surowce roślinne stosowane w wyczerpaniu psychofizycznym i stresie. Herba Polonica. 2009, 55, 2: 88–
  4. Gaffney B.T., Hügel H.M., Rich P.A.: The effects of Eleutherococcus senticosus and Panax ginseng on steroidal hormone indices of stress and lymphocyte subset numbers in endurance athletes. Life Sci. 2001, 70: 431–442.
  5. Zhang X.: Radix Eleutherococci. Trad. Med. 1999: 83–92.
  6. Wolski T. et al.: Surowce roślinne o działaniu adaptogennym oraz ocena zawartości adaptogenów w ekstraktach i preparatach otrzymanych z rodzaju Panax. Postępy Fitoterapii. 2009, 2: 77–
  7. Kuo J., Chen K.W., Cheng I.S. et al.: The effect of eight weeks of supplementation with Eleutherococcus senticosus on endurance capacity and metabolism in human. J. Physiol. 2010, 53: 105–111.
  8. Cicero A.F. et al.: Effects of siberian ginseng (Eleutherococcus senticosus) On elderly quality of life: a randomized clinical trial. Arch. Gerontol. Geriatr. Suppl. 2004, 9: 69–73.
  9. Huang D., Hu Z., Yu Z.: Eleutheroside B or E enhances learning and memory in experimentally aged rats. Regen Res. 2013, 25, 8, 12: 1103–1112.
  10. Glatthaar-Saalmüller B., Sacher F., Esperester A.: Antiviral activity of an extract derived from roots of Eleutherococcus senticosus. Antiviral Res. 2001, 50, 3: 223–22
  11. Han S.B., Yoon Y.D., Ahn H.J. et al.: Toll-like receptor-mediated activation of B cells and macrophages by polysaccharide isolated from cell culture of Acanthopanax senticosus. Immunopharm. J. 2003, 3: 1301.
  12. Huang D.B., Ran R.Z., Yu Z.F.: Effect of Acanthopanax senticosus injection on the activities of human tumor necrosis factor and natural killer cell in blood in the patients with lung cancer. Zhongguo Zhong. Yao Za Zhi. 2005, 30, 8: 621–624.
  13. Freye E., Gleske J.: Siberian ginseng results in beneficial effects on glucose metabolism in diabetes type 2 patients: a double blind placebo-controlled study in comparison to panax ginseng. J. Clin. Nutr. 2013, 1, 1: 11–17.
  14. Yu C.Y. et al.: Intraspecific relationship analysis by DNA markers and in vitro cytotoxic and antioxidant activity in Eleutherococcus senticosus. Toxicology in vitro. 2003, 17: 229–236
  15. Park H. et al.: Antioxidant activity of extracts from Acanthopanax senticosus. J. Biotechnol. 2006, 5: 2388–2396.
  16. Jung Ch.H. et al.: Eleutherococcus senticosus extract attenuates LPS-induced iNOS expression through the inhibition of Akt and JNK pathways in murine macrophage. Ethnopharmacol. 2007, 113: 183–187.
  17. Załuski D., Smolarz H.D.: Eleutherococcus senticosus – przykład rośliny adaptogennej. Postępy Fitoterapii. 2008, 4: 240–