Karczoch zwyczajny (Cynara scolymus) to wieloletnia roślina z rodziny astrowatych (Asteraceae). Choć ma wiele odmian, dominują dwie: duża, z zielonymi, okrągłymi pąkami oraz mała, podłużna, w kolorze fioletowym. Częścią jadalną są główki kwiatostanów, które ukazują się po usunięciu zewnętrznych stwardniałych łusek okrywy. Nadają się one do gotowania, smażenia i pieczenia. Czasami bielonych ogonków liściowych karczocha używa się jako dodatku do surówek. Surowiec zielarski stanowi natomiast liść karczocha.

Historia karczocha

Karczoch pochodzi prawdopodobnie z ciepłych okolic Morza Śródziemnego. Wiadomo, że był znany wszystkim starożytnym kulturom tego regionu. Będąc dość drogi, był zacnym dodatkiem do potraw (lub potrawą samą w sobie) i stanowiąc o statusie gospodarza, gościł tylko na stołach wysoko urodzonych Greków i Rzymian. Już wtedy wiedziano, że pomaga w problemach trawiennych. W XVI w. karczocha sprowadzono do Francji, skąd rozprzestrzenił się po całej Europie i wtedy też zaczęto stosować go jako środek na dolegliwości wątroby. Pewien francuski lekarz z powodzeniem użył ekstraktu z liści karczocha w leczeniu chłopca chorego na żółtaczkę, u którego terapia farmakologiczna nie przynosiła efektów.

Zainspirowało to innych uczonych do dalszego prowadzenia badań nad właściwościami leczniczymi tego surowca. W latach sześćdziesiątych XX wieku zidentyfikowano, a następnie wyizolowano, jeden z jego aktywnych składników – cynarynę, której przypisywano właściwości pozytywnie wpływające na wątrobę.

W tradycyjnej medycynie europejskiej liście karczocha były i są używane jako substancja o działaniu moczopędnym, stymulująca nerki, wątrobę i pęcherzyk żółciowy, a także jako środek przeczyszczający, pobudzający apetyt i wydzielanie kwasów żółciowych oraz oczyszczający. W Brazylii karczoch używany był w przypadku niedokrwistości, stanów zapalnych stawów, wysokiego poziomu cholesterolu oraz w czasie gorączki.

Skład chemiczny liści

Do głównych związków aktywnych obecnych w liściu karczocha należą: kwasy fenolowe (cynaryna, kwas chlorogenowy, kwas kawowy), laktony seskwiterpenowe (cynaropikryna, cynarolid) oraz flawonoidy (luteolina i cynarozyd). Liście karczocha zawierają ponadto: fitosterole (β-sitosterol, stigmasterol), antocyjany, olejki eteryczne, karotenoidy, kwasy organiczne (cytrynowy, jabłkowy, mlekowy, bursztynowy), polisacharydy (śluzy, pektyny, inulina), aminokwasy (w tym L-asparagina), enzymy (oksydaza, peroksydaza, cynaraza, askorbinaza, proteaza), składniki mineralne (potas, magnez, wapń).

Możliwe korzyści z zastosowania wyciągu z karczocha

  • Obniżenie poziomu cholesterolu we krwi

Badania wskazują na pośredni wpływ składnika występującego w karczochu – luteoliny – na hamowanie wytwarzania cholesterolu. Produkcję cholesterolu stymuluje insulina poprzez aktywację odpowiedniego enzymu (reduktazy HMG-CoA). Natomiast zawarta w karczochu luteolina hamuje ten proces1. Stosowanie ekstraktu z liści karczocha może wpłynąć na istotne zmniejszenie poziomu cholesterolu całkowitego oraz cholesterolu frakcji LDL („złego”), a także zwiększenie poziomu cholesterolu frakcji HDL („dobrego”).

Potwierdzają to badania przeprowadzone w grupie 92 osób z nadwagą i nieznacznie podwyższonym poziomem cholesterolu, wśród których, pierwsza połowa badanych przez 8 tygodni otrzymywała 250 mg ekstraktu z liści karczocha 2 razy dziennie (w sumie 500 mg dziennie), a druga (grupa kontrolna) placebo. Stwierdzono znaczącą poprawę profilu lipidowego w grupie suplementującej w porównaniu z grupą kontrolną: nastąpił wzrost poziomu cholesterolu frakcji HDL („dobrego”) o 7,7 mg/dl, i spadek poziomu cholesterolu całkowitego o 10,3 mg/dl oraz cholesterolu frakcji LDL („złego”)2.

Przy 6-tygodniowym zastosowaniu wyższej dawki suplementacyjnej (1800 mg) w grupie ok. 140 osób z poziomem cholesterolu całkowitego >280 mg/dl różnice te były jeszcze bardziej dostrzegalne.

Poziom cholesterolu całkowitego u tych pacjentów zmniejszył się średnio o 55 mg/dl. Obniżeniu uległ również poziom cholesterolu frakcji LDL, co było 4-krotnie bardziej widoczne w przypadku grupy suplementującej w porównaniu do grupy przyjmującej placebo4.

  • Ochrona i regeneracja wątroby

Związki fenolowe zawarte w liściach karczocha wykazują działanie ochronne na komórki wątroby – pomagają usuwać toksyny, intensyfikują produkcję żółci oraz poprawiają jej przepływ przez drogi żółciowe. Zapobiegają również procesom utleniania lipidów w obrębie wątroby (utlenianie związków tłuszczowych prowadzi m.in. do powstawania wolnych rodników), co może skutkować uszkodzeniem błon komórkowych, zwiększeniem ich przepuszczalności, a tym samym zaburzeniem prawidłowej funkcji tego narządu5.

W oczyszczaniu wątroby z pozostałości szkodliwych związków szczególnie pomocna jest cynaryna – cenny związek fenolowy obecny w liściach karczocha. Jej działanie było analizowane m.in. w badaniu in vitro na komórkach wątroby, w którym potwierdzono jej ochronne właściwości przeciwko toksycznemu działaniu tetrachlorku węgla. Zaobserwowano również, że suplementacja ekstraktem z liści karczocha w grupie 60 osób z niealkoholową stłuszczeniową chorobą wątroby wpłynęła na redukcję poziomu enzymów wątrobowych ALT i AST, których wysoka zawartość we krwi świadczy o obciążeniu pracy wątroby7. Poza działaniem ochronnym ekstrakt z liści karczocha wywiera również korzystny wpływ na regenerację tego narządu, dzięki zwiększeniu przepływu krwi, aktywacji rezerw energetycznych, stymulacji podziałów komórek wątroby oraz zwiększeniu w nich zawartości RNA, co sprzyja jej odbudowie8. Ze względu na ogromne znaczenie powyższych mechanizmów oddziaływania ekstraktu z liści karczocha, naukowcy prowadzą badania poszerzające zakres wiedzy na ten temat.

  • Wspomaganie trawienia

Związki goryczkowe obecne w liściach karczocha pobudzają wydzielanie śliny, soków trawiennych i żółci, dzięki czemu karczochowy ekstrakt z liści może łagodzić objawy niestrawności oraz zmniejszać dolegliwości związane z wystąpieniem zespołu jelita nadwrażliwego (Irritable Bowel Syndrome; IBS), takie jak: zaburzenia rytmu wypróżnień (biegunki, zaparcia) czy wzdęcia.

Działanie to zostało potwierdzone w licznych badaniach. Przykładowo: w grupie ok. 200 osób cierpiących na niestrawność i zespół jelita nadwrażliwego dwumiesięczna suplementacja ekstraktem z liści karczocha w ilości min. 320 mg dziennie wpłynęła na zmniejszenie odsetka osób cierpiących na naprzemienne biegunki i zaparcia z 52% do 32%. Natomiast liczba pacjentów, którzy pracę jelit odczuwali jako prawidłową zwiększyła się z 18% do 39%. W podobnym badaniu z zastosowaniem takiej samej dawki suplementacyjnej wśród ok. 500 osób z dyspepsją (niestrawnością), zaobserwowano zmniejszenie o 40–50% bólu i skurczów brzucha oraz nudności, wymiotów, pieczenia w klatce piersiowej10.

  • Ochrona przed stresem oksydacyjnym

Z badań in vitro przeprowadzonych na komórkach wątroby oraz komórkach układu odpornościowego oraz in vivo – prowadzonych na modelu laboratoryjnym wynika, że działanie przeciwutleniające związków zawartych w ekstrakcie z liści karczocha (m.in. cynaryny oraz kwasu chlorogenowego) polega na wiązaniu jonów metali i pochłanianiu wolnych rodników (które mogą uszkadzać komórki i tkanki) oraz na hamowaniu utleniania cholesterolu frakcji LDL. Utlenione cząsteczki „złego” cholesterolu mają bowiem większą zdolność przyczepiania się do ściany tętnic, co zwiększa ryzyko tworzenia ognisk miażdżycowych5.

  • Funkcjonowanie nerek

Karczoch ma działanie moczopędne, które wynika ze wzrostu nerkowego wydalania mocznika oraz wody. Przypuszcza się, że związkami współdziałającymi w tym mechanizmie są cynaryna, kwas glikolowy i kwas glicerynowy 12. Potwierdzają to badania na modelu laboratoryjnym, w których oceniano wpływ ekstraktu z liści karczocha na funkcje nerek przy jednoczesnym podwyższonym poziomie cholesterolu we krwi (podwyższone stężenie cholesterolu może prowadzić do stwardnienia kłębuszków nerkowych, a w konsekwencji do upośledzenia filtracji). Wykazano pozytywny wpływ suplementacji na obniżenie poziomu kreatyniny, kwasu moczowego oraz mocznika, których zbyt wysoka zawartość we krwi może świadczyć o spadku zdolności filtracyjnej nerek. Naukowcy uważają więc, że ekstrakt z liści karczocha może wspierać funkcję wydalniczą nerek, szczególnie u osób z podwyższonym poziomem cholesterolu we krwi, który może sprzyjać uszkodzeniom ich struktury14.

Bezpieczeństwo stosowania

  • Wyciągu z karczocha nie należy stosować w przypadku stwierdzenia niedrożności dróg żółciowych.
  • Osoby z kamicą żółciową oraz przyjmujące leki przeciwzakrzepowe przed zastosowaniem powinny skonsultować się z lekarzem.
  • Karczoch może wywołać reakcję alergiczną u osób wrażliwych na rośliny z rodziny astrowatych.

Optymalna suplementacja karczochem

  • Zaleca się stosowanie produktów wysokiej jakości, w standaryzowanej formie (z określonymi zawartościami składników aktywnych), umieszczonych w opakowaniach ze szkła farmaceutycznego, które chroni delikatne składniki karczocha przed działaniem czynników zewnętrznych. Najwyższej jakości preparaty w butelkach z ciemnego szkła farmaceutycznego są standaryzowane, hipoalergiczne i nie zawierają żadnych sztucznych dodatków konserwujących, barwiących, czy smakowych. Preparaty zawierające karczoch najlepiej nabywać w aptece, farmaceuta z pewnością doradzi, co do rodzaju preparatu, możliwości zastosowania i sposobu spożywania.
  • Typowa porcja suplementacyjna ekstraktu z liści karczocha wynosi 300–800 mg dziennie i więcej.
  • Potrawy z karczocha warto uwzględniać w swojej codziennej diecie.

Piśmiennictwo:

Bibliografia:

  1. Horoszkiewicz i wsp.: Karczoch zwyczajny – niewykorzystane możliwości leku roślinnego w terapii miażdżycy i chorób wątroby. Przegląd Lekarski. 2012; 69, 10: 1129–
  2. Rondanelli M. i wsp.: Beneficial effects of artichoke leaf extract supplementation on increasing HDL-cholesterol in subjects with primary mild hypercholesterolemia: a double-blind, randomized, placebo-controlled trial. J. Food Sci. Nut. 2013; 64, 1: 7–15.
  3. Bundy R. i wsp.: Artichoke leaf extract (Cynara scolymus) reduces plasma cholesterol in otherwise healthy hypercholesterolemic adults: a randomized, double blind placebo controlled trial. 2008; 15, 9: 668–675.
  4. Englisch W. i wsp.: Efficacy of Artichoke dry extract in patients with hyperlipoproteinemia. Arzneimittelforschung 2000; 50: 260–
  5. Salem M. i wsp.: Pharmacological Studies of Artichoke Leaf Extract and Their Health Benefits. Foods Hum. Nutr. 2015; 70 :441–453.
  6. Adzet T., Camarasa J., Laguna J.C.: Hepatoprotective activity of polyphenolic compounds from Cynara scolymus against CCl4 toxicity in isolated rat hepatocytes. Nat. Prod. 1987; 50: 612–617.
  7. Rangboo V. i wsp. The Effect of Artichoke Leaf Extract on Alanine Aminotransferase and Aspartate Aminotransferase in the Patients with Nonalcoholic Steatohepatitis. J. Hepatol. 2016; DOI: 10.1155/2016/4030476.
  8. Juzyszyn Z.: Poszukiwanie nowych mechanizmów działania hipolipemicznego i antyoksydacyjnego wyciągu z karczochów (Cynara scolymus). Rozprawa habilitacyjna. Wyd. Pomorskiej Akademii Medycznej, Szczecin 2007.
  9. Bundy R. i wsp.: Artichoke leaf extract reduces symptoms of irritable bowel syndrome and improves quality of life in otherwise healthy volunteers suffering from concomitant dyspepsia: a subset analysis. Altern. Complement. Med. 2004; 10: 667–669.
  10. Marakis G. i wsp.: Artichoke leaf extract reduces mild dyspepsia in an open study. 2002; 9: 694–699.
  11. Walker A.F., Middleton R.W., Petrowicz O.: Artichoke leaf extract reduces symptoms of irritable bowel syndrome in a post-marketing surveillance study. Res. 2001; 15: 58–61.
  12. Kulza M. i wsp.: Karczoch zwyczajny – lek roślinny. Przegląd Lekarski. 2012; 69, 10: 1122–1126.
  13. Gröne E.F. i wsp.: The role of lipids in nephrosclerosis and glomerulosclerosis. 1994; 107: 1–13.
  14. Alkushi A.G.: Biological Effect of Cynara cardunculus on Kidney Status of Hypercholesterolemic Rats. Pharmacogn. Mag. 2017; 13 (3): 430–