Jego botaniczna nazwa Crataegus oxyacantha pochodzi z greckiego słowa „kratos” – twardość (drewna), „oxus” – ostry oraz„ahantha”, czyli cierń.

HISTORIA I ZASTOSOWANIE W MEDYCYNIE

Kwiaty i owoce głogu były stosowane głównie jako środki wzmacniające serce, łagodne leki moczopędne w organicz­nych i czynnościowych zaburzeniach, w funkcjonowaniu ser­ca, w tym zastoinowej niewydolności serca, dławicy piersio­wej i w nadciśnieniu.

Antyseptyczne właściwości głogu były również wykorzysty­wane w celu łagodzenia dolegliwości bólu gardła.

WYSTĘPOWANIE I SKŁAD

Głóg występuje pospolicie w znacznej części Europy na pół­noc po Wielką Brytanię, środkową Szwecję, Litwę, na po­łudnie po Krym i Kaukaz. W Polsce rośnie dziko w lasach i zaroślach, na zrębach zarówno na niżu, jak i na niżej położo­nych zboczach górskich. Właściwości lecznicze głogu pozna­no dość późno, wcześniej owoce służyły jako pożywienie dla biedoty. Zmielone i wysuszone dodawano do mąki na chleb, z liści przyrządzano namiastki herbaty, pestki używano jako namiastkę kawy.

Bardzo cenne jest drewno głogowe. Odznacza się dużą zwię­złością, twardością i daje się doskonale obrabiać.

 

INFORMACJE OGÓLNE

Związki zawarte w kwiatostanach głogu wywierają bezpo­średni wpływ na mięsień sercowy, nieznacznie zwiększając siłę jego skurczów i zmniejszając ich częstotliwość. Szcze­gólne znaczenie ma rozkurczowe działanie na naczynia wień­cowe serca, powodujące ustąpienie bólu i uczucia duszności. Głóg wywiera też korzystny wpływ na naczynia krwionośne mózgu.

Cenną właściwością jest powolne i łagodne działanie związ­ków czynnych występujących w głogu, co sprzyja stosowaniu go u osób starszych ze zmianami miażdżycowymi.

Wyciągi z głogu działają także uspokajająco oraz słabo moczo­pędnie. W homeopatii wyciągi z kwiatostanu głogu zalecane są w zaburzeniach krążenia u osób starszych oraz we wcze­snych fazach niewydolności krążenia.

Wpływ owoców głogu na serce jest taki sam jak kwiatosta­nów, ale ich właściwości tonizujące są dwukrotnie słabsze.

Kwiatostan zawiera do 2% flawonoidów (witeksynę, ruty­nę), procyjanidyny, fenolokwasy, związki triterpenowe, ami­ny, adenozynę i związki pokrewne, garbniki skondensowane. Owoce zawierają mniej flawonoidów, więcej procyjanidyn i pochodne epikatechiny, witaminę C i A oraz sorbitol.

 

FARMAKOLOGIA

Flawonoidy w głogu mają silne działanie, podobne do witami­ny P (określenie na mieszaninę około 30 związków organicz­nych z grupy flawonoidów, rutyna, kwercytyna, witeksyna).

Najaktywniejsza w głogu jest witeksyna. Witeksyna – fla­won C-glikozyd apigeniny. Poprawia przepływ wieńcowy, działa przeciwwysiękowo, przeciwzapalnie, przeciwaler­gicznie. Tonizuje pracę serca, obniża podwyższone ciśnienie krwi. Zwiększa wewnątrzkomórkowy poziom witaminy C, przedłuża i wzmacnia jej działanie poprzez ochronę jej przed oksydacją. Uszczelnia i wzmacnia naczynia krwionośne.

 

WPŁYW NA UKŁAD KRĄŻENIA

Ekstrakty z głogu są skuteczne w obniżaniu ciśnienia krwi, atakach dusznicy bolesnej, obniżaniu poziomu cholesterolu w surowicy krwi oraz zapobieganiu osadzania się cholestero­lu w ściankach tętnic.

Takie działanie fizjologiczne wydaje się być wynikiem nastę­pujących działań:

♦ zwiększenia dopływu krwi do serca poprzez rozszerzenie naczyń wieńcowych,

♦ poprawy procesów metabolicznych serca, co prowadzi do zwiększenia siły

♦ skurczu mięśnia sercowego i eliminacji niektórych rodza­jów zaburzeń rytmu,

♦ hamowanie enzymu uczestniczącego w powstawaniu an­giotensyny (silna substancja odpowiadająca za zwężenie naczyń krwionośnych).

Zwiększona wydajność serca została odnotowana u ludzi, którym podano ekstrakty z głogu. Poprawa wynikała nie tylko ze zwiększenia zaopatrzenia miokardium (mięśnia sercowe­go) w krew i tlen, ale również z faktu, że interakcje między enzymami flawonoidów poprawiały energetykę komórek mięśnia sercowego.

Dowodem na to, że głóg poprawia metabolizm energii i wy­korzystanie tlenu przez serce jest spadek poziomu skumu­lowanego kwasu mlekowego. Bez udziału tlenu mięsień sercowy „przerzuci się” na zamianę cukrów w energię. W wyniku tego kwas pirogronowy ulega przekształceniu w kwas mlekowy. Odzyskiwanie pełnej funkcjonalności serca jest odwrotnie proporcjonalne do zawartości poziomu kwa­su mlekowego w sercu. Dobroczynne skutki działania głogu w dusznicy bolesnej wydają się być bardziej związane z jego zdolnością do zwiększenia wykorzystania tlenu, jak wskazano przez zmniejszenie stężenia kwasu mlekowego w tkance ser­ca, a nie jego zdolnością do rozszerzania naczyń wieńcowych.

 

MIAŻDŻYCA

Ekstrakt z głogu, podobnie jak inne ekstrakty zawierające proantocyjanidyny (np. wyciąg z nasion winogron), mimo iż występują w formie suplementu, powinny być traktowane jako niezbędny składnik żywności w profilaktyce miażdży­cy. Zwiększenie spożycia flawonoidów poprzez zażywanie ekstraktów głogu ma liczne działanie poprawiające zdrowie, w tym zmniejszenie poziomu cholesterolu i zmniejszanie rozmiaru istniejących złogów miażdżycowych. To z kolei jest prawdopodobnie wynikiem stabilizacji kolagenu. Spadek inte­gralności macierzy kolagenowej jest wynikiem osadzania się cholesterolu w tętnicach. Wielu naukowców uważa, że silna macierz kolagenowa tętnic zapobiega osadzaniu się blaszek miażdżycowych. Flawonoidy zawarte w głogu, zwiększając integralność struktury kolagenu, mogą zapewniać wysoką ochronę przed rozwojem miażdżycy tętnic. Co więcej, poda­nie ekstraktów proantocyjanidyn zwierzętom powodowało odwrócenie zmian miażdżycowych, jak również zmniejsze­nie poziomu cholesterolu w surowicy. Flawonoidy zawarte w ekstraktach głogu w sposób znaczący zapobiegają powsta­waniu procesów miażdżycowych, a nawet potrafią spowodo­wać cofnięcie tych zmian. Miażdżyca tętnic wciąż jest jedną z głównych przyczyn zgonów w Polsce.

 

KIEDY WARTO STOSOWAĆ

Przetwory z głogu są stosowane dla poprawy stanu serca w niewydolności wieńcowej, w osłabieniu mięśnia serco­wego z powodu zaburzeń metabolitycznych, po przebytych chorobach zakaźnych, w zaburzeniach rytmu serca u osób starszych, ponadto w miażdżycy, także w nadciśnieniu krwi i objawach dusznicowych. Stosuje się głóg również w upośle­dzonym krążeniu krwi w naczyniach mózgowych, w zawro­tach i w bólach głowy, w ogólnym zmęczeniu, a także jako środek uspokajający.

PRZECIWWSKAZANIA

Głóg stosowany nawet przez długi czas nie powoduje działań ubocznych. Jedynym wyjątkiem są osoby z niskim ciśnieniem krwi.

OGÓLNE DZIAŁANIE I ZASTOSOWANIE

Wyciąg z kwiatostanów głogu wykazuje działanie rozkurczo­we na mięśnie gładkie jelit, macicy, dróg moczowych, naczyń krwionośnych.

Najważniejsze jest jego działanie rozkurczowe na naczynia wieńcowe serca. Zmniejszenie napięcia ścian naczyń serca powoduje ustąpienie bólu i uczucia duszności, zwiększenie dopływu krwi, co powoduje dotlenienie mięśnia sercowego i usunięcie szkodliwych metabolitów.

Głóg działa bezpośrednio na mięsień sercowy, wzmaga siłę skurczu i zmniejsza jego częstotliwość, dzięki temu następują dłuższe przerwy między skurczami i lepszy wypoczynek ser­ca.

Przetwory z głogu działają korzystnie na naczynia mózgo­we. Rozkurcz i rozszerzenie tych naczyń powoduje lepsze ukrwienie, dotlenienie i odżywienie mózgu, co przeciwdziała amnezji mózgu.

To działanie ma ogromne znaczenie dla ludzi starszych ze zmianami miażdżycowymi, tym bardziej że głóg działa łagod­nie i długotrwale i nie nastręcza obaw o niebezpieczne kom­plikacje, jakimi są uszkodzenia naczyń dotkniętych miażdżycą.

Głóg obniża ciśnienie krwi. Wyciągi z kwiatostanu głogu działają również uspokajająco i kojąco na system nerwowy. Owoce głogu wykazują działania podobne, przy czym mają działanie bardziej wzmacniające, a w mniejszym stopniu roz­kurczowe.

 

NADCIŚNIENIE

Głóg wykazuje łagodne działanie obniżające ciśnienie krwi, które wykazano w licznych badaniach doświadczalnych i kli­nicznych. Jego działanie obniżania ciśnienia krwi jest unikalne, ponieważ odbywa się poprzez szereg różnych efektów fizjo­logicznych. W szczególności rozszerza naczynia wieńcowe, zwiększa wydolność pracy serca i posiada łagodne działanie moczopędne.

Pojawienie się efektów działania głogu zazwyczaj wymaga długotrwałego podawania. W wielu przypadkach osiągnięcie odpowiedniego stężenia w tkankach może trwać do 2 tygo­dni.

ZASTOINOWA NIEWYDOLNOŚĆ SERCA

Głóg ma długą historię zastosowania w zastoinowej niewy­dolności serca, szczególnie w połączeniu z naparstnicą lub innymi ziołami zawierającymi glikozydy nasercowe (np. Ce­reus grandifloris, znany także jako Cactus grandifloris oraz Conval­laria majalis). Wzmaga on działanie glikozydów nasercowych. Preparaty głogu są bardzo skuteczne we wczesnych stadiach niewydolności serca i arytmii, dla których stosowanie na­parstnicy nie jest jeszcze wskazane. Zostało to wielokrotnie udowodnione w badaniach podwójnie ślepej próby. W jed­nym z ostatnich badań 30 pacjentów z zastoinową niewydol­nością serca zostało ocenionych podczas losowego badania podwójnie ślepej próby. Kuracja trwała 8 tygodni, a substan­cja była przyjmowana w dawce 1 kapsułka 2 razy na dobę. Grupa przyjmująca ekstrakt z głogu wykazała istotną staty­stycznie przewagę nad grupą placebo ze względu na zmiany w funkcjonowaniu serca ocenionego podczas standardowych badań lekarskich. Skurczowe i rozkurczowe ciśnienie krwi było również lekko obniżone. Podobnie jak w przypadku wszystkich innych badań nad ekstraktem z głogu, nie wystą­piły żadne działania niepożądane.

 

SUPLEMENTACJA

Warto wzmacniać się herbatą ziołową z owocami głogu, rów­nież tradycyjnym sposobem suplementacji jest gdzieniegdzie dostępna nalewka z owoców głogu sporządzana według róż­nych ludowych receptur.

W sezonie zbiorów ziołowych na targowiskach można spo­tkać wysuszone owoce głogu.

W aptekach dostępne są standaryzowane wyciągi z głogu. Te o najwyższym i pewnym efekcie fizjologicznym zawierają jed­nocześnie wyciąg z liści głogu standaryzowany na zawartość witeksyny (2%) i świeże sproszkowane owoce głogu. Taki preparat zapewnia pełną siłę działania głogu występującego w naturze.

Najlepiej wybierać preparaty głogu zapakowane w szklane butelki ze szkła farmakologicznego, gdyż tylko takie właści­wie chronią cenne i wrażliwe składniki zioła przed światłem, wilgocią i zmianami temperatury.

Odpowiednia porcja waha się od około 400 mg (w tym 3 mg witeksyny) do około 1 200 mg (w tym 9 mg witeksyny) dzien­nie.

Farmaceuta w aptece w ramach opieki farmaceutycznej z pewnością doradzi odpowiednią formę preparatu z głogu, która po konsultacji będzie dostosowana do indywidualnych potrzeb pacjenta.

 

WŁAŚCIWOŚCI STABILIZUJĄCE KOLAGEN

Flawonoidy w głogu posiadają znaczące właściwości stabili­zujące kolagen. Kolagen jest najpowszechniejszym białkiem w organizmie i jest odpowiedzialny za utrzymanie integral­ności substancji podstawowej, ścięgien, wiązadeł i chrząstki. Kolagen ulega zniszczeniu podczas procesów zapalnych wy­stępujących w reumatoidalnym zapaleniu stawów, chorób przyzębia oraz innych stanów zapalnych kości, chrząstek, sta­wów i pozostałych elementów tkanki łącznej.

Rola flawonoidów jest szczególnie ważna ze względu na zdol­ności do zapobiegania destrukcji kolagenu. Wpływają one na metabolizm kolagenu na wiele sposobów.

♦ Posiadają naturalną zdolność wpływania na wzmocnienie naturalnego usieciowania kolagenu, co tworzy macierz kolagenową tkanki łącznej (substancji podstawowej, chrząstki, wiązadeł itp.).

♦ Zapobiegają powstawaniu uszkodzeń spowodowanych działaniami wolnych rodników ze względu na zdolność ich wychwytywania.

♦ Zapobiegają uwalnianiu i syntezie związków towarzyszą­cych zapaleniu, takich jak prostaglandyny prozapalne, hi­stamina, leukotrieny.

 

 

Piśmiennictwo:

 

  1. D. Król: Głóg (Crataegus monogyna (L.), Crataegus oxyacantha(L.)) – cenną rośliną leczniczą. Postępy Fitoterapii 2/2011.
  2. Wagner H, Grevel J: Cardiotonic drugs IV, cardiotonic amines from Cratageus oxyacantha. Planta Medica 45, 98-101, 1982.
  3. Michael T. Murray, N.D.; The Healing power of Herbs. Prima Publishing 1995.
  4. Thompson EB, et al.: Preliminary study of poteintial antiarrhythmic effects of Crataegus monogyna.
  5. Blesken R: Cratageus in cardiology. Forschr Med 110, 290-292, 1992.
  6. B. Kozłowski: Kilka refleksji na temat ziół i ziołolecznictwa. Postępy Fitoterapii 1/2013.