Strona główna • Wiedza • Leksykon • Fitosterole

Fitosterole

Przez znaczną część historii ewolucji podstawę pożywienia człowieka stanowiły pokarmy roślinne. Oprócz dużej zawartości błonnika i białek roślinnych pożywienie naszych praprzodków i pradziadków było bogate w fitosterole. Dieta ludzi pierwotnych dostarczała ich przeciętnie w ilości aż 1 grama dziennie. W czasach obecnych „dieta typu zachodniego” jest bardzo uboga w te jakże ważne związki roślinne.

Wiadomości ogólne

Fitosterole tj. sterole roślinne budową i funkcją przypominają cholesterol. Cholesterol jest głównym sterolem u zwierząt, w tym i ludzi, natomiast w roślinach występują roślinne sterole (fitosterole). Dietetycy wyróżniają dwie kategorie fitosteroli: sterole (mają podwójne wiązania w pierścieniu sterydowym) i stanole (u których nie występują wiązania podwójne w pierścieniu sterydowym).

Najliczniejszymi sterolami w roślinach i diecie człowieka są: sitosterol i kampesterol.

Stanole występują również w roślinach, ale stanowią tylko około 10% wszystkich fitosteroli w diecie. Cholesterol we krwi i tkankach człowieka pochodzi z pożywienia oraz syntezy wewnątrz organizmu.

Natomiast wszystkie fitosterole we krwi i tkankach ludzkiego organizmu pochodzą ze spożywanych produktów, ponieważ organizm człowieka nie potrafi syntetyzować fitosteroli.

Co to są fitosterole?

Fitosterol (zwany również sterolem roślinnym) budową przypomina cholesterol, który stanowi składnik strukturalny naszych błon komórkowych. Fitosterole odgrywają podobną rolę w błonach komórkowych roślin. W roślinach zidentyfikowano ponad 40 steroli, najliczniejsze to: beta-sitosterol, sitigmasterol i kampesterol. Warto zaznaczyć, że beta-sitosterol stanowi 50% wszystkich fitosteroli w diecie.

Jak działają fitosterole?

Ze względu na niemal identyczną budowę molekularną fitosteroli co cholesterolu, organizm ma kłopoty z ich odróżnianiem. Z tego względu fitosterole mogą wiązać się z receptorami cholesterolu w jelitach i być wchłaniane zamiast niego. Ponieważ liczba receptorów służących wiązaniu i wchłanianiu cholesterolu jest ograniczona, fitosterole mogą fizycznie blokować cholesterol i zapobiegać jego wchłanianiu.

Efekt obniżenia cholesterolu LDL „złego” we krwi dzięki zastosowaniu fitosteroli pojawia się w ciągu pierwszych 2-3 tygodni i utrzymuje się zarówno w krótkim, jak i długim okresie.

Wpływ na wchłanianie cholesterolu i metabolizmu lipoprotein.

Ustalono, że sterole roślinne (fitosterole) spożywane w odpowiednich ilościach mogą obniżać w surowicy krwi człowieka stężenie cholesterolu całkowitego i cholesterolu LDL „złego”.
W świetle jelita fitosterole wypierają cholesterol i hamują jego wchłanianie.

Stwierdzono, że spożywanie fitosteroli w porcji 1,5-1,8 g/dobę zmniejsza wchłanianie cholesterolu u ludzi o 30-40%. Większe porcje, np. do 2,2 g fitosteroli dziennie, ograniczały wchłanianie cholesterolu o 60%. W reakcji na słabsze wchłanianie cholesterolu wzrastała ilość usuwanego z krwi cholesterolu LDL „złego”, co prowadziło do usunięcia z krwi większej ilości jego cząstek.

Stwierdzono, że spadek wchłaniania cholesterolu wiążę się również ze wzrostem syntezy cholesterolu w organizmie ludzkim. Jednak zawsze, pomimo wzrostu syntezy cholesterolu spowodowanej przez większe spożycie fitosteroli, wynik netto tego procesu adaptacyjnego to spadek stężenia w surowicy cholesterolu LDL „złego”.

Inne działania biologiczne

Liczne eksperymenty z zastosowaniem kultur komórkowych i modeli zwierzęcych wskazują, że fitosterole mogą wykazywać także inne pożyteczne działania biologiczne.

Zmiana właściwości błon komórkowych

Nieliczne dowody z modelu „zwierzęcego udaru krwotocznego” sugerują, że sterole roślinne spożywane w bardzo dużych ilościach wypierają cholesterol z błon komórkowych czerwonych krwinek, powodującą ich mniejszą podatność na zniekształcenia i łamliwość. Jednak suplementacja fitosterolami w dziennej porcji 1 g/1000 kcal przez cztery tygodnie nie spowodowała zmiany łamliwości czerwonych krwinek u ludzi.

Indukowanie śmierci komórek rakowych

W odróżnieniu od prawidłowych komórek komórki rakowe tracą zdolność reagowania na „sygnały śmierci”, które zapoczątkowują apoptozę (zaprogramowaną śmierć komórki). Stwierdzono, że sitosterol indukuje apoptozę po podaniu do wyhodowanych ludzkich komórek raka prostaty, piersi i okrężnicy.

Działania przeciwzapalne

Nieliczne dane z badań na kulturach komórkowych i zwierzętach sugerują, że fitosterole mogą zmniejszać aktywność zapalną komórek.

Choroby sercowo-naczyniowe

Liczne badania kliniczne wykazywały, że spożywanie codziennie diety, w której występują sterole roślinne (fitosterole) pozwala obniżyć w surowicy stężenie cholesterolu całkowitego i cholesterolu LDL „złego”.

Metaanaliza dostępnych wyników badań z kontrolowanych badań klinicznych wykazała, że spożywanie fitosteroli w ilości 2 gdziennie obniża stężenie cholesterolu LDL „złego” w surowicy o 9-14%. Porcje powyżej 2 g dziennie nie potęgowały znacznego efektu obniżania poziomu cholesterolu. Na podstawie kontrolowanych randomizowanych badań stwierdzono również, że spadek poziomu cholesterolu LDL „złego” jest większy u osób z wyższym jego stężeniem na początku badania. Wyniki badań z zastosowaniem niższych dawek fitosteroli sugerują, że najmniejszą porcją pozwalającą uzyskać klinicznie istotne zmniejszenie poziomu cholesterolu LDL „złego” jest porcja od 0,8 do 1g dziennie.

Przeciętna długość badań wynosiła do 3 tygodni, ale co najmniej dwa wykazały, że efekt obniżenia poziomu cholesterolu przez fitosterole utrzymuje się do roku.

Ryzyko choroby wieńcowej

Wyniki wielu badań interwencyjnych sugerują, że zmniejszenie stężenia cholesterolu „złego” LDL o 10% dzięki zastosowaniu leków lub zmianie diety, może obniżyć ryzyko choroby wieńcowej aż o 20%. Uwzględnianie produktów spożywczych „w diecie dla zdrowego serca”, która jest uboga w tłuszcze nasycone, a bogata w owoce, warzywa, zboża, błonnik, może dodatkowo zmniejszyć ryzyko choroby wieńcowej. Np. diet,a w której tłuszcze nasycone, zastąpiono tłuszczami nienasyconymi, prowadziła do obniżenia poziomu cholesterolu LDL „złego” już po 30 dniach o 9%, ale dodanie do tej diety fitosteroli w ilości 1,7 g dziennie spowodowało dalsze zmniejszenie stężenia cholesterolu w sumie o 24%.

Powszechne źródła pokarmowe:

zarodki pszenicy, soja, olej ryżowy, sezamowy, kukurydziany, olej canola, orzechy ziemne, otręby pszenne, migdały, brukselka, pieczywo żytnie, oliwka z oliwek.

Inne możliwe zastosowania

Stwierdzono, że mieszanina fitosteroli beta-sitosterolu i betasitosterolinu okazuje się obiecująca w ograniczaniu stanu zapalnego i zmniejszaniu zbyt silnej odpowiedzi immunologicznej, charakterystycznej dla reumatoidalnego zapalenia stawów i innych chorób autoimmunologicznych.

Fitosterole mogą być też pomocne w regulowaniu poziomu cukru. Niektóre fitosterole pobudzają wydzielanie insuliny i mogą usprawniać regulowanie poziomu cukru we krwi. W obu wyżej wymienionych przypadkach potrzebne są dalsze badania w tym zakresie.

Profilaktyka nowotworowa

Tylko w kilku badaniach epidemiologicznych zbadano związek pomiędzy spożyciem fitosteroli pokarmowych a ryzykiem nowotworów u ludzi, ponieważ od niedawna są dostępne dane na temat zawartości fitosteroli w powszechnie spożywanych produktach spożywczych.

Analizując np. grupy osób z rozpoznaniem raka żołądka, płuc lub piersi z grupami kontrolnymi bez diagnozy raka, pod względem ilości fitosteroli w spożywanych w pożywieniu, zauważono wyraźną różnicę. Ilość spożywanych fitosteroli w grupie bez diagnozy raka była wyraźnie wyższa.

W jednym z badań stwierdzono, że kobiety ze diagnozowanym nowotworem piersi lub błony śluzowej trzonu macicy spożywały mniej fitosteroli w diecie niż kobiety, u których nie stwierdzono raka. Choć wygląda na to, że większe spożycie produktów roślinnych zawierających fitosterole wiąże się z mniejszym ryzykiem nowotworów, to nie wiadomo, czy czynnikami o właściwościach ochronnych są fitosterole, czy inne związki.

Łagodny przerost prostaty

Łagodny przerost prostaty to określenie nienowotworowego powiększenia prostaty. Powiększona prostata może uciskać cewkę moczową, powodując trudności przy oddawaniu moczu. Z przeprowadzonych badań wynika, że spożycie beta- sitosteroli (jednej z form fitosteroli) w ilości od 60 mg do 130 mg dziennie poprawiało ocenę objawów ze strony układu moczowego, zwiększało maksymalny przepływ cewkowy oraz zmniejszało objętość moczu zalegającego w pęcherzu po mikcji.

Fitosterole znajdujące się w pożywieniu

Szacuje się, że w różnych populacjach spożycie fitosteroli w diecie wynosi około 50-140 mg dziennie. Badania przekrojowe prowadzone w Wielkiej Brytanii i Szwecji wykazywały, że spożycie fitosteroli jest odwrotnie skorelowane ze stężeniem w surowicy cholesterolu całkowitego i cholesterolu LDL „złego”.

W testach „jednego posiłku” usunięcie 150 mg fitosteroli z oleju kukurydzianego zwiększało wchłanianie cholesterolu o 38% ,a usunięcie 328 mg fitosteroli z zarodków pszennych zwiększyło wchłanianie cholesterolu o 43%.

Komitet Naukowy ds. Żywności Unii Europejskiej stwierdził, że fitosterole roślinne mogą być bezpiecznie spożywane przez ludzi. Komitet zaleca spożycie nieprzekraczające 3 g dziennie.

Ciąża i karmienie piersią

Kobietom w ciąży i matkom karmiącym nie zaleca się stosowania produktów spożywczych lub suplementów zawierających sterole roślinne, ponieważ nie przeprowadzono badań nad ich bezpieczeństwem.

Obecnie nie ma dowodów wskazujących na to, że spożywanie dużych ilości fitosteroli naturalnie występujących w pokarmach, np. w diecie wegetarian, niekorzystnie wpływa na ciążę lub karmienie piersią.

Interakcja z lekami

Obniżanie stężenia cholesterolu LDL „złego” przez fitosterole może być efektem addytywnym do działania statyn.

Wyniki badań klinicznych sugerują, że spożywanie 2-3 g dziennie fitosteroli przez osoby leczone statynami może obniżyć poziom cholesterolu LDL „złego” o dodatkowe 7-11% – jest to efekt porównywalny do podwojenia dawki statyn.

Estry steroli spożywane w porcji 4,5 g dziennie przez 8 tygodni nie miały żadnego wpływu na pacjentów przyjmujących warfarynę.

Interakcja ze składnikami odżywczymi

  1. Witaminy rozpuszczalne w tłuszczach A, D, E, K.
    Ponieważ sterole roślinne zmniejszają wchłanianie cholesterolu LDL „złego” w surowicy ich wpływ na stężenie witamin rozpuszczalnych w tłuszczach również był przedmiotem badan klinicznych. W badaniach nie stwierdzono, aby spożywanie produktów lub suplementów zawierających sterole roślinne (fitosterole) w porcji 1,5 g dziennie lub większej, niekorzystnie wpływało na stężenie witamin rozpuszczalnych w tłuszczach, w populacji odżywiającej się prawidłowo.
  2. Karotenoidy.
    Karotenoidy są rozpuszczalnymi w tłuszczach związkami roślinnymi. W szeregu badań zaobserwowano spadek stężenia karotenoidów w osoczu o 10-20% w skutek spożywania fitosteroli przez zarówno krótki jak i długi okres czasu. Spadek stężenia alfa-karotenu, beta-karotenu i likopenu może się utrzymywać, co sugeruje, że fitosterole mogą hamować wchłanianie karotenoidów.

    Nie ma pewności czy zmniejszenie stężenia karotenoidów w osoczu stanowi ryzyko dla zdrowia, ale w kilku badaniach stwierdza się, że suplementacja karotenoidami lub zwiększenie spożycia owoców i warzyw bogatych w karotenoidy może zapobiegać spadkowi stężenia karotenoidów w osoczu indukowanego przez fitosterole.
    W jednym przypadku zastosowanie się do zalecenia, aby spożywać pięć porcji owoców i warzyw dziennie, w tym jednej porcji warzyw bogatych w karotenoidy, pomogło utrzymać tym osobom prawidłowy poziom karotenoidów w osoczu, mimo że osoby te spożywały 2,5 g dziennie fitosteroli.

Suplementacja.

Ze względu na małą zawartość fitosteroli w spożywanych powszechnie produktach nie jest możliwe obniżenie poziomu cholesterolu dzięki zawartych w nich fitosterolom. Wydaje się to bardziej możliwe dzięki produktom spożywczym z dodatkiem fitosteroli.

Bardzo dobrą alternatywą dla produktów spożywczych z dodatkiem fitosteroli np. margaryny, która jest droga i musi być stosowana kilka razy dziennie, są naturalne standaryzowane suplementy diety, zawierające kompleks fitosteroli.

Dzienne spożycie fitosteroli z diety wynosi około 250 mg (0,25 g), ale wśród wegetarian może być większe. Porcja zapewniająca minimalny efekt fizjologiczny skutkujący obniżeniem stężenia cholesterolu to 0,8 gram dziennie. Maksymalny efekt fizjologiczny osiągalny jest przy spożyciu 2 gramy dziennie fitosteroli (1gram dziennie fitosteroli dostarczymy do organizmu spożywając kilka kilogramów warzyw i owoców dziennie!).

Fitosterole w postaci suplementu należy spożywać z posiłkiem (w trakcie posiłku) zawierającym tłuszcze nasycone. Należy wybierać preparaty zawierające kompleksy fitosteroli w stabilnej postaci estrów zapewniające optymalną porcję 2 g/dziennie przynajmniej przez 3 tygodnie.

Preparaty z fitosterolami należy nabywać wyłącznie w Aptekach. Najwyższej jakości fitosterole roślinne dostępne są w postaci naturalnych kompleksów w opakowaniu z ciemnego szkła farmaceutycznego, które chroni te naturalne składniki przed światłem, wilgocią i zmianami temperatury, zapewniając maksymalną aktywność. Zawsze należy wybierać preparaty standaryzowane bez sztucznych dodatków smakowych, barwiących czy konserwujących.

Piśmiennictwo, wybrane pozycje:

  1. „Fitosterole” Wholehealthmd.com
  2. „Phytosterol Complex” Heart Choice®. Nature’s choice for health heart®.
  3. “Phytosterols” Linus Pauling Institute at Oregano State University.